Đặc khu kinh tế – canh bạc của các quốc gia

Các nước phải nhận lời tốn kém, hụt thuế vì đặc khu kinh tế nhưng nếu thành công sẽ được bù đắp bằng số việc làm và thương mại bùng nổ.

Khoảng hai thập niên gần đấy, mô hình đặc khu kinh tế (special economic zone – SEZ) càng ngày càng được các quốc gia quan tâm. Trong 1 nghiên cứu kỹ về Đặc khu kinh tế năm 2010, tác giả Thomas Farole ở Ngân hàng Thế giới (WB) còn nhận định: “Bất kỳ nước nào 10 năm trước không có SEZ thì giờ đã có, hoặc lên kế hoạch có rồi”.

SEZ là khái niệm chỉ 1 khu vực trong 1 quốc gia tuân theo các quy định kinh tế khác có cả nước. Thông thường, các quy định này có xu hướng nghiêng về lôi kéo đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Hoạt động kinh doanh trong 1 SEZ cũng có nghĩa công ty đấy sẽ nhận được các ưu đãi về thuế, nhập khẩu, thủ tục hải quan và nhiều quy định kiểm soát khác.

Economist cho rằng SEZ là 1 ưu tiên về chính trị, nhưng lại là 1 canh bạc về kinh tế. Việc các hãng xuất khẩu và các nhà đầu tư khác nhận được ưu đãi thuế và chính sách bán hàng trong SEZ có thể bóp méo nền kinh tế. Chính quyền cũng sẽ phải gánh nhiều kinh phí, như đầu tư cho cơ sở hạ tầng cần thiết và nhận lời hụt doanh thu thuế. Nhưng nếu thành công, các điều này sẽ được bù đắp bởi số việc làm và làm việc thương mại bùng nổ.

SEZ có lịch sử hình thành từ khá lâu. Khu vực mậu dịch tự do Thứ nhất hình thành dưới nền văn minh cổ đại Phoenicia (dao động năm 1550 trước công nguyên). Còn mô hình tân tiến Thứ nhất được thành lập ở sân bay Shannon ở Ireland năm 1959. Tuy nhiên, phải đến thập niên 80, khi Trung Quốc phát triển hình thức này, nó mới được chú tâm.



Từ 1 làng chài, Thâm Quyến (Trung Quốc) giờ đã thành siêu thành phố nhờ SEZ. Ảnh: Reuters

Thế giới hiện có hơn 4.000 SEZ, Economist cho biết. Một nghiên cứu kỹ năm 2008 ước tính dao động 68 triệu người trên địa cầu đang làm việc ở các khu này. SEZ có rất nhiều hình thức, từ “khu chế xuất” căn bản, “khu vực mậu dịch tự do” đến “các thành phố đặc quyền” – khu vực thành phố thiết lập quy định riêng trong mọi lĩnh vực ảnh hưởng đến kinh doanh.

Các số liệu về hiệu quả của SEZ rất khó nắm bắt, do khó tách riêng tác động của các khu vực này có các lực lượng kinh tế khác. Dù vậy, nhiều bằng chứng đã chỉ ra chúng thường rơi vào 3 nhóm – các thành công rất mau chóng và thuận lợi, 1 số lượng lớn có thành tích nhỉnh hơn điểm hòa vốn khi phân tách kinh phí – lợi nhuận, và hàng dài các SEZ thất bại vì 1 là không bao giờ được thực hiện, hoặc điều hành quá kém, hoặc nhà đầu tư vui vẻ hưởng ưu đãi thuế mà không tạo ra lợi nhuận xuất khẩu hay số việc làm đáng kể.

Câu chuyện thành công lớn nhất về SEZ thuộc về Trung Quốc. Năm 1980, lãnh đạo Trung Quốc thời đấy – Đặng Tiểu Bình chỉ định Thâm Quyến sẽ là 1 trong bốn đặc khu kinh tế của nước này, có ưu đãi thuế và nhiều quy định lôi kéo đầu tư nước ngoài. Nhờ vậy, trong các năm sau đấy, Thâm Quyến tăng trưởng có tốc độ chóng mặt.

Từ 1 làng chài 30.000 dân, GĐ 1978 – 2014, GDP thành phố này tăng 24.500%. Đến năm 2016, dân số ở đấy đã đạt gần 12 triệu người. Theo Forbes, Thâm Quyến hiện là 1 trọng điểm công nghệ tầm cỡ địa cầu, có sàn chứng khoán Thâm Quyến và là 1 trong các trọng điểm tài chính bận rộn nhất toàn cầu.

Trung Quốc rất hào hứng có mô hình đặc khu kinh tế. Tháng 9/2013, Khu vực Thương mại tự do Thượng Hải (Shanghai FTZ) được thành lập, là nơi thử nghiệm các chính sách bán hàng tài chính của Trung Quốc trước khi được ứng dụng rộng rãi. Thượng Hải hiện là trọng điểm tài chính của nền kinh tế lớn nhì địa cầu và Shanghai FTZ được kỳ vọng giúp thành phố này trở thành 1 trọng điểm tài chính quốc tế chính thức trước năm 2020, Diplomat cho biết. Năm ngoái, Trung Quốc còn lên kế hoạch về đặc khu kinh tế Xiongan, chuẩn bị đổ vào đấy 290 tỷ USD.

Mô hình Khu Kinh tế Tự do (FEZ) của Hàn Quốc cũng được phân tách thành công, nhờ kết hợp được có nền kinh tế trong nước. Họ đã củng cố được mối liên kết giữa các công ty trong đặc khu có các công ty địa phương.

Hàn Quốc hiện có 8 FEZ rải rác khắp cả nước để cung cấp nhu cầu công ty, gồm Incheon, Busan-Jinhae, Gwangyang, Hoàng Hải, Daegu-Gyeongbuk, Bờ Đông, Chungbuk và Saecóeum-Gunsan. FEZ là bằng chứng cho thấy sự hợp lực giữa các ngành công nghiệp khác nhau ở đấy.



Khu Kinh tế Tự do ở vịnh Gwangyang của Hàn Quốc. Ảnh: Korean Free Economic Zones

Nhiều khu kinh tế của nước này vẫn còn đang phát triển. Chính phủ Hàn Quốc đã đổ vào đấy hàng tỷ USD nhằm thi công cơ sở hạ tầng hỗ trợ các ngành công nghệ cao, kinh tế quốc tế, vui chơi và du lịch. Hệ thống giao thông và cơ sở hạ tầng của nước này thường được coi là lợi thế chính giúp các công ty giảm kinh phí hoạt động, rút ngắn thời gian giao hàng và cải thiện dịch vụ bạn.

Những quốc gia khác cũng thành công có SEZ là Các tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE) và Malaysia. Philippines cũng được khen ngợi có “các khu PEZA” khi giảm đáng kể quy trình xin giấy phép có các nhà đầu tư ngoại. Tại Cộng hòa Dominican, nó đã giúp tạo ra ngành sản xuất có diện tích đáng kể trong 1 nền kinh tế trước đấy vẫn tùy thuộc vào nông nghiệp.

Trong 1 báo cáo về kinh tế châu Á năm 2015 (Asian Economic Integration Report), Shang-Jin Wei – kinh tế trưởng ở Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) nhận định: “Sự phát triển về số SEZ từ 500 năm 1995 lên hơn 4.300 năm 2015 cho thấy địa cầu càng ngày càng quan tâm mạnh mẽ đến loại hình thử nghiệm chính sách bán hàng này, dù kết quả còn trái chiều. Nếu được kiến trúc đúng, SEZ có thể trở thành lực đẩy cho thương mại, FDI, cải thiện việc hoạch định chính sách bán hàng kinh tế và cải tổ. Hơn nữa, khi các nước phát triển lên, các khu vực có SEZ có thể cải tổ từ khu vực thuần sản xuất thành trọng điểm đột phá và dịch vụ tân tiến”.

Nghiên cứu của ADB cho thấy riêng khu vực châu Á, số SEZ của 1 nền kinh tế mật độ thuận có xuất khẩu. Tại các nước châu Á đang phát triển, các quốc gia có SEZ lôi kéo nhiều FDI hơn tới 82%.

Dù vậy, SEZ không phải khi nào cũng có lại tác động tích cực. Ưu đãi để lôi kéo nhà đầu tư cũng đồng nghĩa chính quyền phải nhận lời thất thu thuế, ít nhất là trong ngắn hạn. Các khu vực này cũng đang càng ngày càng trở thành thiên đường rửa tiền.

Bên cạnh đấy, ưu đãi tài chính không phải cách thức có thể duy trì sự quyến rũ lâu dài. Các khu kinh tế tự do ở châu Phi chỉ toàn voi trắng. Hàng trăm SEZ ở Ấn Độ cũng chẳng thể thành hiện thực.

Các SEZ cần phải được kết nối có nền kinh tế toàn cầu. Vì thế, cải thiện cơ sở hạ tầng còn chọn lọc thành công nhiều hơn là ưu đãi thuế. Các SEZ ở châu Phi thất bại vì nguồn gốc này. Rất nhiều khu kinh tế mới ở đấy thiếu điện hoặc nằm quá xa cảng.



Cảng Yangshan trong Shanghai Free Trade Zone. Ảnh: News.cn

Tác động tổng thể của SEZ lên thương mại cũng khá khó phân tách. Một nghiên cứu kỹ năm 2014 của các nhà kinh tế ở Đại học Paris-Dauphine tìm ra rằng ở 1 mức độ bảo hộ thuế nhập khẩu nhất định, SEZ sẽ làm tăng xuất khẩu cho các nước. Đó là nguồn gốc ở sao Tổ chức Thương mại Thế gới (WTO) thường bỏ qua cho các SEZ, dù nhiều khu vi phạm quy định về trợ giá. Tuy vậy, báo cáo này cũng chỉ ra SEZ thi thoảng được các nước dùng làm cái cớ để duy trì các rào cản bảo hộ trong nước.

Cuối cộng, chính bản thân mô hình SEZ cũng có hạn chế. Những gì có tác dụng có sản xuất chưa chắc đã có tác dụng có ngành khác. Shanghai FTZ chỉ tập trung vào tài chính. Theo các nhà kinh tế học, việc Trung Quốc kiểm soát chặt dòng vốn khiến tác động của khu vực thương mại tự do này lên cả nước khá hạn chế.

Trong 1 khảo sát được thực hiện tháng 3/2015 bởi Phòng Thương mại Mỹ ở Thượng Hải, 45% công ty tham dự cho biết họ thiếu tài liệu đáng tin cậy về Shanghai FTZ. 75% nhận xét khu vực này không có lại lợi ích nhìn thấy được cho công ty của mình.

Canhoorchidpark.org – Theo VnExpress

Tìm hiểu thêm tài liệu về dự án Orchid Park Xem Thêm