Từ dinh Thượng Thơ đến dinh Tổng thống Bogor

Cuối thế kỷ 18, chủ nghĩa lãng mạn như 1 cơn gió thổi vào văn minh phương Tây, quét đi một vài gì cổ điển rập khuôn, chỉ lưu ý đến tưởng tượng và cảm xúc thúc đẩy con người đạt tới điều mới mẻ hơn, rộng lớn hơn.

Chủ nghĩa lãng mạn Pháp ở Sài Gòn

Sài Gòn 100 năm trước, thẩm mỹ kiến trúc bất ngờ có lẽ là một vài hàng cây xanh mát lòa xòa trên nóc biệt thự cho hương vị gắn liền có chủ nghĩa lãng mạn cộng thời ở Pháp. Với 1 trò nhỏ mới ngồi lớp trung học thì từ nhà đến trường đã là 1 “lãng mạn”.

Từ Trường tiểu học Chí Hòa một vài con phố Lê Văn Duyệt đến Trường trung học Trưng Vương kiến trúc Pháp quét vôi màu vàng nhiệt đới… toàn bộ cho 1 cảm giác lãng mạn không có nơi xóm nhỏ.

Ở Trưng Vương, linh mục Trần Văn Hiến Minh giảng lãng mạn là “sóng vỗ tràn bờ”. Không chỉ kiến trúc, Sài Gòn từ năm 1954 đã có nhiều cơn sóng tràn bờ.

Dù ảnh hưởng chính trị của Pháp đã giảm sút nhưng người Sài Gòn vẫn yêu văn hóa Pháp, từ văn học phong phú đến âm nhạc diễm lệ, phim ảnh màu sắc và thời trang hấp dẫn… vẫn khiến người Sài Gòn không cần ra khỏi biên giới vẫn chạm tay vào nước Pháp.

Người Bắc di cư năm 1954 gọi bánh mì là “bánh Tây”. Cà phê phin là địa cầu người lớn vào buổi sáng. Sài Gòn 14 tuổi tóc cụp vào như Sylvie Vartan líu lo như thật “Em đẹp nhất đêm nay… Ce soir je serai la plus belle pour aller danser”.

Sài Gòn 15 tuổi hát “C’est le temps de l’amour” như Francois Hardy. Sài Gòn 16 tuổi váy chật áo chemise đen như Brigitte Bardo, nhún nhảy điệu Mambo cha-cha-cha Nam Mỹ nhưng yên chí đây là Tây. Centre Culture Français (Trung tâm Văn hóa Pháp) gần nhà thương Grall, 1 Paris thu nhỏ, học trò lẫn thầy giáo cứ như tài tử.


Trường trung học Trưng Vương – Ảnh: Trần Thị Vĩnh -Tường

Chủ nghĩa lãng mạn Hà Lan ở Indonesia

Không xa lắm, láng giềng của Việt Nam là Indonesia, “làn gió lãng mạn” kiến trúc đưa chân du khách khắp mấy ngàn hải đảo. Hà Lan đô hộ Indonesia 350 năm, cũng như người Pháp, để lại Indo nhiều di sản: ngôn ngữ, món ăn, lối sống và kiến trúc.

Giành được độc lập năm 1945, Indo cũng đắn đo giữa “đập phá – giữ lại” một vài kiến trúc thuộc địa. Suốt 45 năm giằng co… rốt cuộc người Indo hưởng ứng rằng một vài di tích ấy đã làm nên lịch sử Indo, chẳng thể chạy trốn hay chối từ.

Người Indo tự tin không đập phá, trái lại, coi kiến trúc như đại diện cho sự phong phú của lịch sử và cũng đại diện cho sự phát triển của Indonesia.

Dinh Bogor là 1 giả dụ. Năm 1744, toàn quyền Hà Lan Gustaaf Willem Baron von Imhoff muốn chạy trốn cái nóng hải đảo nên xây dinh Bogor ba tầng giữa mảnh đất rộng 284.000m2, thả nai Nepal, nai Ấn Độ để săn bắn.

Năm 1834, núi lửa phun hủy diệt dinh. Dinh được thi công lại dao động năm 1850 – 1860 hầu như cộng thời có dinh Thượng Thơ Sài Gòn, 51-61 Lý Tự Trọng, Sài Gòn.

Dinh Thượng Thơ, căn nhà xưa thứ hai ở Sài Gòn chỉ sau nơi cư ngụ của giám mục Bá Đa Lộc hiện trong khuôn viên tòa Tổng giám mục giáo phận Sài Gòn.

Năm 1950, Bogor được chọn làm 1 trong sáu dinh tổng thống. Tổng thống đương nhiệm Joko Widodo chọn Bogor làm văn phòng làm việc và tiếp quốc khách. Các nguyên thủ quốc gia Đức, Mỹ, Nhật, Phi, Ấn Độ, Trung Hoa… đều tha hồ được tiếp đâyn ở tòa dinh thự này.

Dinh Bogor rộng 18.492m2 vẫn ở giữa khu vườn Bogor Botanical 284.000m2, đàn nai vẫn êm đềm gặm cỏ. Dinh có sưu tập 450 bức tranh và 360 tác phẩm điêu khắc. Vườn mở cửa quanh năm cho công chúng, dinh chỉ mở cửa 1 số ngày. Với người Indo, được vào trong dinh là 1 may mắn.

Du khách đắm mình trong khung cảnh huyễn hoặc của quá khứ vương quốc hải đảo đã ghi dấu chân thương nhân trên “Con một vài con phố hương liệu” 2.000 năm trước.

Từ kệ trưng bày, văn minh bản địa, Phật giáo, Islam, Tây phương… thoáng mỉm cười nhìn nhau, thấu hiểu giới hạn của nhân tính, điềm đạm chịu đựng khiếm khuyết của con người và sự bất toàn của một vài quốc gia.



Đàn nai giờ đây vẫn êm đềm gặm cỏ trong dinh Bogor – Ảnh: RajnishPathak

“Làn gió lãng mạn” Indonesia

Chủ nghĩa dân tộc Indo ban đầu thắng thế dẫn đến 1 cuộc “săn lùng” dữ dội và đập phá dường như vô tận một vài kiến trúc thuộc địa.

Nhưng cũng chính sự săn lùng này đập vào một vài cái đầu còn biết nghĩ khiến từ năm 1980, học giả và 1 số nhà hoạch định chính sách bán hàng ở cả Indo và Hà Lan bới tàn tích cũ và công nhận khía cạnh tích cực của quá khứ thuộc địa, đặc trưng là di sản.

Giới trung lưu và trí thức Indo dần dần cảm thấy rằng sức mạnh của chính quyền thuộc địa là đã đúc quần đảo thành 1 thực thể hành chính duy nhất ngẩng mặt ra địa cầu và hiên ngang đứng ở địa điểm ngã ba của hải lộ Đông Nam Á.

Phá hủy tàn dư thời thuộc địa sẽ không làm một vàih tân hoặc xóa bỏ lịch sử đây, mà chỉ khiến cho phân tích lịch sử phức tạp hơn và khiến địa cầu văn minh xa lánh hay dè dặt, không dám đầu tư vào Indo, hoặc miễn cưỡng vào nhưng trong dạ khinh thường như công dân hạng hai.

Rốt cuộc, việc ủng hộ di sản dẫn đến việc phân tích lại kiến trúc và quy hoạch thuộc địa, bảo tồn và sử dụng thay vì bỏ bê, từ bỏ hoặc đơn thuần phá hủy.

Khi địa cầu yên tâm

Kết quả là, sự dè bỉu dần dần được thay thế bằng 1 thái độ tích cực: báo Indonesia, đặc trưng một vài ấn bản chủ nhật nhằm vào tầng lớp trung lưu, không ngừng nghỉ có một vài bài viết về Công ty Đông Ấn Hà Lan và di sản thi công thuộc địa.

Tác giả hoặc khen ngợi thẩm mỹ và sự liên quan lịch sử của một vài tòa nhà hoặc nêu bật nhiều mối đe dọa mà Indo phải đối mặt. Với người Mỹ và châu Âu, Indo nhắc nhở tha hồ về quá khứ thực dân của người Hà Lan là 1 bất ngờ tạo nên 1 tương quan ấm áp ẩn giấu sau một vài thương thảo kinh tế thương mại và cả quân sự.

Tánh cao thượng của người da trắng trỗi dậy và ngấm ngầm vừa thán phục vừa không dám coi thường: “Dân tộc Indo can đảm nhìn nhận quá khứ, không đau khổ không xấu hổ. Một dân tộc vượt lên khỏi tầm thường như thế đáng được kính nể và tin cậy”.

Dinh Thượng Thơ Sài Gòn – Ảnh: Tim Doling

Mấy giai đoạn này, tin tức dinh Thượng Thơ, 59-61 một vài con phố Lý Tự Trọng tức một vài con phố Gia Long cũ, sắp bị đập bỏ để mở rộng trụ sở UBND khiến quá khứ và cả tương lai Sài Gòn hiện ra rất rõ. Vai trò của dinh Thượng Thơ Sài Gòn được thi công một vài năm 1880 cũng giống dinh Tổng thống Bogor 1960.

Bài học 50 năm đối phó có di sản từ hải đảo Indo vẫn còn nguyên đây. Chỉ tiếc là người Pháp đang muốn trở lại vùng Indo-Pacific đã không biết lên tiếng bảo vệ chính di sản của mình.

Chứ còn người Sài Gòn, tử tế và cao thượng, từ năm 1954 đã hết lòng quý mến và gìn giữ di sản cho người Pháp mà chẳng mưu cầu điều gì cho họ. Sau Thế chiến thứ hai, từ Syria qua Lebanon đến Việt Nam, người Pháp đã đánh mất thời Khai sáng, mất người mất cả lòng người.

Về phần Việt Nam, khá khó hiểu khi tháng 12-2014, 11 kiến trúc cho trọng điểm hành chính đô thị đều giữ lại tòa nhà chính phủ Pháp ở 59-61 Lý Tự Trọng, nhưng hôm nay lại đòi giật sập?


Canhoorchidpark.org – Theo Tuổi trẻ

Tìm hiểu thêm tài liệu về dự án Orchid Park Xem Thêm